Z myśli o śmierci

        "Śmierć pochodzi od Boga; pożarła swego ojca."

To jedna z myśli Canettiego z jego nienapisanej

księgi przeciw śmierci.  Miała być, jak myśli Pascala,

nieukończona i nieuporządkowana. 

    "Nic wstrętniejszego od wyobrażenia sobie 

o s t a t n i e g o   człowieka. Komu on umrze?"

   "Zawsze utożsamia się śmierć z miłością, ale mają 

one tylko jedną rzecz wspólną - rozstanie."

   "Przeżyć śmierć zwierzęcia, ale jako zwierzę."

   "Wymyślić sposób znikania, który pokona śmierć."

   Canetti notował takie myśli latami (1942-1994).

   "Mrówka nic nie wie o epidemiach i wszystkich 

naszych chorobach.  Nie zauważa się, kiedy umiera,

gdyż tak szybko może zmartwychwstać. Miss Field

robiła w tej kwestii dosyć okrutne, ale przekonujące

doświadczenia. Spośród siedmiu mrówek, które przez

tydzień trzymała pod wodą, cztery powróciły do życia. 

Inne mrówki musiały pościć; nie dawała im nic oprócz

odrobiny wody na wysterylizowanej gąbce. Dziesięć

formica subsericea wytrzymało to przez siedemdziesiąt

do stu sześciu dni. Wśród tych zwierząt doświadczalnych

wydarzyły się tylko trzy przypadki kanibalizmu. 

Dwudziestego,  trzydziestego piątego, sześćdziesiątego

drugiego i siedemdziesiątego dnia, udało się kilku na 

wpół zagłodzonym owadom podać kroplę miodu swoim

towarzyszkom, których stan był beznadziejny. Mrówki

są jedynie wrażliwe na zimno. Wprawdzie z tego powodu

nie umierają, ale zasypiają tak mocno, że wpadają w

praktyczny pod względem ekonomicznym stan 

skostnienia i mogą spokojnie oczekiwać na powrót 

słońca."

"Na zakończenie sprawy Mengelego przed trybunałem

Telford Taylor, który przez trzy dni siedziałw milczeniu

na podium, wygłosił krótkie oświadczenie.  Sam był

również świadkiem; przypomniał sobie występ jednego

z oskarżonych lekarzy wojskowych przed norymberskim

trybunałem wojskowym, który to lekarz niczego nie 

żałował. Pytanie: "Jak długo to trwało, od wstrzyknięcia

fenolu do śmierci więźnia?  Odpowiedź: "Dajcie mi 

jakiegoś człowieka, to wam pokażę."

     Do polskiego przekładu myśli Canettiego dołączono posłowie napisane 

przez niejakiego Petera von Matta i notę od niemieckiego wydawcy, które

pozwalają lepiej zrozumieć zamiar i myśli pisarza. (Pogranicze, przekład 

Maria Przybyłowska).  Ciekawe wydają mi się zwłaszcza uwagi dotyczące

tego, jak Canetti odnosił się do gloryfikacji mordowania.  

        "Kiedy Canetti zaczynał swoje "Zapiski", druga wojna

światowa weszła w najstraszniejszą fazę. Zaczęło się 

bombardowanie niemieckich miast. Chodziło o to, by zabić

jak najwięcej ludzi, wszystko jedno, czy żołnierzy, czy też

dzieci i kobiet.  Chodziło o ich liczbę. Sama dynamika liczenia

zmarłych stała się codzienną rzeczywistością. W sierpniu 1945

r , po wojnie w Europie, nastąpił jej dalszy ciąg w inny sposób:

przy użyciu bomb atomowych, spadających na Hiroszimę i 

Nagasaki.  Od roku 1941 reżim hitlerowski zaczął systematycznie 

mordować Żydów.  Wiedziano o tym już od roku 1942.  Obok

wspomnienia nagłej śmierci ojca, którą przeżył siedmioletni

wówczas Canetti, fakty te, do których nie dorosła żadna 

wyobraźnia, stały się bodźcem do projektu pisarza: książki

przeciwko śmierci..." 

     Nie mam zamiaru komentować tutaj przytoczonych

przeze mnie myśli Canettiego, ani tego posłowia. 

Przeglądam tę książkę, tak, jak czytał książki Nietzsche

- nie po kolei i zaczynając od dowolnego miejsca,

odkąd ją dwa lata temu kupiłem. Fascynuje mnie, ale

często też odpycha i potem gniewam się na nią nieco,

ale ponieważ leży na wierzchu sterty z książkami, 

natrafiam na nią na nowo.  Z pewnymi myślami pisarza

nie zgadzam się, czy też raczej nie solidaryzuję i nie

wszystkie stawiane przez niego pytania uważam za równie

dla mnie ważne.  Razi mnie obsesyjność tych myśli, 

a pociąga dociekliwość.  Nie zawsze jednak potrafię 

uchwycić ich sens. Na przykład sens myśli, że filozofia 

nic nie mówi o śmierci, a mówi o niej coś istotnego 

religia (oczywiście nie każda). Jest ona dość

jawnie paradoksalna. 

    Nie lubię rozmyślań skoncentrowanych wyłącznie 

na zjawisku śmierci. Wydają mi się ponure i nie zawsze 

"estetyczne", a jednak nie mógłbym tak po prostu 

powtórzyć za Spinozą, że "Człowiek mądry o niczym 

nie myśli mniej niż o śmierci..."  Śmierci nie można 

zignorować, a niepokój egzystencjalny jaki budzi, 

wydaje się przynajmniej w pewnych okolicznościach 

życia nieunikniony. Canetti nie medytuje nad śmiercią, 

ale walczy z nią, podobnie jak z usprawiedliwianiem 

zabijania, choć walka ta skazana jest na klęskę. Uroczy 

jest fragment o mrówkach, które mają więcej (tak zwanej) 

empatii niż ludzie i są bardziej od nich niezniszczalne.

Zestawiłem go z o wiele późniejszym fragmentem

nawiązującym do procesu doktora Mengele...