Na marginesie dwóch wierszy Achmatowej

      

           

        Muszę teraz zrobić trzy rzeczy - pominąć oryginalne teksty (mam je w wydaniu dwujęzycznym) i abstrahować od losu Poetki i dramatu historii (o których trochę czytałem) i od porównań z kimkolwiek, choćby i z Mandelsztamem. Każda z tych rzeczy jest dość ryzykowna jeśli pragnie się uchwycić sens jej poetyckiej wypowiedzi. Jednak oba przekłady można uznać za jakoś wierne. U Salamon jest licho, a w oryginale - bieda.

      Istnieją różne niedogodności i opresje życia. Poruszać się tu będę w abstrakcji jakby życie Autorki okryła mgła zapomnienia i nie miało znaczenia komu i w jakich okolicznościach czyni wyznanie. Dlatego też napiszę tylko o pierwszym wierszu, w którym istotny jest motyw drogi. Uczucia Poetki pomijam. Każdy je sam zauważy. 

   Co pozostanie? Droga prosta i droga zawiła.(Bez przesądzania, która jest lepsza). Albo - katastrofa, która jest poza jakimkolwiek wyborem i która jest zrządzeniem losu.Tym, do czego owa bieda, czy też licho popycha. To sytuacja tragiczna, a może absurdalna. Czysty determinizm. 

   Kiedyś, przy okazji studiowania tekstów Zhuangzi i Laozi, a także poetów zen zauważyłem, że Tao to w ich rozumieniu droga.W zenie szczególnie istotna jest dyscyplina. Podobne wrażenie ma się czytając ostatnie, głęboko ascetyczne dzieło Tołstoja "Droga życia." Jednak taoizm nigdy nie był moralizmem, a życie nie zawsze jest proste, bywa bardzo powikłanie. 

  Ale miałem też poczucie zgoła odmienne, że nie ma żadnej drogi i życie według nich (może nie według Tołstoja, czy zenu) jest kroczeniem po bezdrożach, że nie ma jednej osobnej drogi, bowiem kontemplacja nie jest drogą, która prowadzi do jakiegoś celu. Ta szeroka droga (droga Tao) jest przemianą wszystkiego, a nie czyjąś indywidualną ścieżką i temu strumieniowi przemian dajemy się ponieść, bowiem nie możemy stale płynąć pod prąd bez samounicestwienia. Jest tu zatem inna opozycja. Nie między dwoma rodzajami drogi, a między drogą a bezdrożem, poczuciem obowiązku a spontanicznością. Ktoś mógłby powiedzieć, że jeśli ktoś nie wybiera świadomie drogi, to skazany jest na niekonsekwencję, błądzenie, a może nawet chaos i nieprawość.Jest jak ślepy wędrowiec poruszający się we mgle. Jednak droga, którą w ten sposób wybieramy, nie jest drogą Natury. Dlatego mimo złudzenia, że nas dokądś  prowadzi, prowadzi nas najczęściej nie tam gdzie chcieliśmy, co zauważamy zwykle po latach. A "jak pociąg z urwiska" stoczymy się wszyscy. To nieuniknione... 

  Nie twierdzę oczywiście, że żyć można całkiem dowolnie poza moralnością i społeczną wspólnotą.Byłoby to bardzo naiwne. Tak mógłby żyć jedynie duch. Praktycznie zawsze czymś się w życiu kierujemy, coś wybieramy i z czegoś rezygnujemy. Istotną rzeczą jest na przykład wybór satysfakcjonującego nas zawodu lub partnera życiowego.Mamy też obowiązki nie tylko wobec bliskich. Nie istniejemy jednak wyłącznie przez role społeczne, dana jest nam samotność i poczucie odrębności. Nie możemy też być wyłącznie praktyczni, ani chcieć zmieniać to, czego zmienić się nie da, ulegać moralnym przesądom, ani zdawać się na instynkt stada. 

   Czy poddanie się strumieniowi życia nie jest jednak przejawem oportunizmu, albo rodzajem psychicznego bezwładu lub nihilizmu? Może być tym wszystkim, jeśli życie zdominowane jest przez egoizm lub lęk. Może być nawet czymś z pogranicza psychopatologii, zobojętnieniem lub zbrodnią. 

  Jednak w podobny sposób, a nawet jest to bardziej prawdopodobne, na manowce może zejść ktoś, kto świadomie obrał drogę, na przykład chęć nieuczciwego bogacenia się, politycznej przemocy lub ślepego podporządkowania się autorytetowi.Ludzie najczęściej nie zdają sobie sprawy z tego ile potencjalnego zła jest w ich wyobrażeniach moralnych przyjmowanych bezrefleksyjnie. To właśnie powoływanie się na słuszność drogi i poczucie moralne każe często czuć się kimś lepszym od innych, gardzić nimi, a nawet rozdeptywać ich na swej drodze i nie uważać za ludzi - chcieć coś na nich wymuszać, niewolić, albo w przypadku skrajnym pozbawić ich życia. Myślimy wtedy - żyję dobrze, a innych najlepiej byłoby wytępić, a kiedy nie możemy tego zrobić, zjawia się resentyment. To zadufanie w sobie prowadzi też do rutyny i zaniku obserwacji życia, do dogmatu. Nie muszę niczego wiedzieć, skoro wszystko wiem (lepiej).Nie muszę stawiać sobie granic, bo wyznaczam je innym. I w ten sposób liberał staje się autokratą.Jeśli coś sprawdziło się w moim życiu lub w grupie ludzi, z którymi się utożsamiam, to jest dobre i mogę tego wymagać od innych, a jeśli nie spełniają mych oczekiwań obwiniać ich i karać. 

   Ale oddaliliśmy się sporo od tego o czym mówi wiersz, a ja nie zamierzam nikogo przekonywać i mówić, że coś powinien. Przeciwnie - mówię o wolności tak, jak ją rozumiem.Wolność nie może być rodzajem fetyszu, a świadoma, czy nieświadoma agitacja może czasem wpływać na ludzi, jednak nigdy nie jest dla nich dobra i w końcu kiedyś zaczynają to czuć, albo rozumieć...

   Wracając do Achmatowej, trudno byłoby nie współczuć jej losowi i nie podziwiać jej duchowej siły i poetyckiej wyobraźni. Jest wiele jej utworów równie wyrazistych, budzących uczucia i myśli, czasem nawet gwałtowne. Ale nie o tym pisałem.