Trudne pytanie

             Pewien sławny psycholog napisał, że "depresyjne matki nie potrafią okazywać miłości swym dzieciom". Przypomina mi to historię pewnej najbliższej mi kiedyś osoby, która żaliła się, że matka nigdy nie brała jej na ręce i nie przytulała, ponieważ jej własne dzieciństwo spędzone gdzieś na podlaskiej wsi, było straszne. Została sierotą, a dalsza rodzina, która się nią zaopiekowała, trzymała ją w chlewie. Osoba ta cierpiała później sama na ciężką depresję i lęk społeczny, które z pozoru miały inne przyczyny. 

   Ulubioną lekturą innej mojej najbliższej osoby była książka pewnej psychoterapeutki zatytułowana "Przytul mnie mamo!" Szczerze tej książeczki nienawidziłem, ponieważ osoba ta mówiła, że dokładnie opisuje jej przypadek i udrękę, na przeżywaniu której się koncentrowała, niszczona przez despotyczną matkę. A ponieważ jeszcze dwie bliskie mi osoby płci żeńskiej, z którymi utrzymuję obecnie dość intensywny kontakt, też mają problem z relacją z własną matką i są w poważnej depresji, pomyślałem nawet, że w jakiś sposób przyciągam, magnetyzując niejako, takie osoby. 

     We wszystkich tych przypadkach i zwierzeniach dominuje figura zaborczej, agresywnej lub zobojetniałej, depresyjnej matki, na której miłość dziewczynka, a potem dorosła osoba, chciałaby zasłużyć. To niezaspokojone pragnienie, a nawet głód miłości, miały w przypadku tych osób tragiczne konsekwencje dla ich osobistego życia i były źródłem wielu traum.  

    Podobnie było w przypadku innej, młodej jeszcze mej znajomej, która zalewając się łzami, nazwała swą matkę "wredną suką", która nigdy jej nie rozumiała i nie kochała, a jednak potrafiła odejść z życia z godnym podziwu spokojem i godnością. 

       Nie wiem jak powszechne jest to zjawisko wśród mężczyzn.  Moja matka była w pierwszym małżeństwie poniżana i zaszczuta, jednak starała się, bez większego powodzenia, chronić mnie i brata przed nieobliczalnym ojcem.  A na krótko przed śmiercią, nieoczekiwane powiedziała, że żałuje, że za mało mnie kochała, ponieważ w odróżnieniu od brata nie miałem w dzieciństwie dramatycznych kłopotów ze zdrowiem.  Wyznanie to, powtarzane przez nią kilkakrotnie, bardzo mnie zmartwiło. Nie czułem się przez nią jako dziecko niekochany, czy odrzucony. W każdym razie dla mnie problemem była relacja z ojcem, przed którym czułem lęk i od którego chciałem być za wszelką cenę inny. Matka dość często mówiła, że jako dziecko byłem dla niej czuły i przypominała mi ze wzruszeniem, że kiedy miała iść na operację do szpitala, przyniosłem jej do łóżka wszystkie swoje ulubione zabawki z pokoju i starałem się ją pocieszyć. Niemniej uważała, że w dzieciństwie byłem nadwrażliwy i niepodobny do innych dzieci. Wspominam o tym jedynie dlatego, że nie potrafiłem jej obronić przed ojcem. 

      Jednak nieczułość matek w stosunku do córek nie musi być uwarunkowana depresją, ani autorytarnym charakterem, który odmawia nieposłusznemu dziecku miłości. Ten drugi przypadek doskonale opisał Fromm. Dziecko, które chce się rozwijać i żyć własnym życiem nagle zauważa, że matka postanawia je za to karać odmawiając spełniania jego potrzeb. W ten sposób uczy dziecko, że dobrem nie jest jego rzeczywiste dobro, a to, za co jest się nagradzanym i co ważniejsze, nie jest się karanym. Najgorszą rzeczą, jaką można  zrobić wychowując dziecko, to pozbawić je poczucia własnej wartości. 

      Jest dość oczywiste, że żale i pretensje wobec rodziców bywają nieuzasadnione, czy nawet krzywdzące i że nie należy zrzucać na nich odpowiedzialności za własne niepowodzenia i błędy. Niemniej determinizm jest niezwykle silny, bowiem nie tylko dziedziczymy po rodzicach "geny", ale oni nas wychowują lub czasem niestety deprawują. Sami natomiast są silnie zdeterminowani przez różne uznawane w społeczeństwie przesądy i koncepcje wychowawcze.  Stoimy przed trudnym pytaniem, jak wobec istnienia owego determinizmu, nazywanego też czasem losem, zachować jakąś cząstkę wolności, która nie czyniłaby z nas "ofiar losu". 

       Co należy robić, aby dziecko nie było nadmiernie wydelikacone, nadwrażliwe i "mimozowate" ?  Poza poglądami wyrażanymi przez światłych mędrców, w  różnych kulturach istniały "naturalne" sposoby, których wartość bywa często problematyczna. 

      Autor "Komentarzy królewskich o Peru Inków" (1609) wspomina o surowości z jaką Inkowie wychowywali  dzieci. Inkowie "wychowywali swe dzieci w szczególny sposób, najmniej czule jak to było możliwe. Kiedy dziecko przyszło na świat, Indianki myły je zimną wodą przed zawinięciem w pieluszki: robiły to samo każdego ranka, wystawiając wodę do kąpieli na wieczny chłód...Kobiety mówiły, że czynią to wszystko, aby przyzwyczaić dziecko do zimna i zmęczenia oraz aby wzmocnić jego członki. Przez trzy miesiące zawijały im w pieluszki także ramionka, żeby - jak mówiły - nie osłabły. Kładły je  je spać zawsze na czymś w rodzaju zwykłej ławki, której jedna noga była krótsza od trzech pozostałych, co umożliwiało kołysanie. Przed upadkiem z takiej "kołyski" chroniła dziecko gęsta siatka, w którą były zawinięte i przewiazane grubym włóknem. Matki nie brały wcale dzieci w ramiona, nawet aby dać im piersi, czy też w innych okolicznościach. Uważały, że jeśli dzieci przyzwyczaja się do tego, staną się płaczliwe i nie zechcą pozostawać w kołysce. Karmiły trzy razy dziennie, rano, w południe i wieczorem, pochylając się nad dzieckiem. Poza tym nigdy nie dawały im piersi. Wolały słuchać jak płaczą, bo mówiły, dzieci przyzwyczajają się do ssania przez cały dzień, brudzą się wymiocin ami i ekskrementami, a gdy dorosną, będą obżartuchami. Powoływały się na zwierzęta nie karmiące swych małych przez cały dzień, lecz tylko o konkretnych porach. Pewna wielka dama zostawszy matką karmiła swe dziecko sama, z wyjątkiem dni kiedy była chora. W okresie karmienia kobiety powstrzymywały się od stosunków z mężem, mówiąc, że to szkodzi ich pokarmowi i powoduje wątłość dziecka. Dzieci cherlawe Indianie nazywali ayusca: był to imiesłów czasu przeszłego oznaczający odmieńca, a dokładniej - dziecko zamienione...

     Dopóki matka miała wystarczająco dużo mleka, aby wyżywić dziecko, nie dawała mu nic innego do jedzenia do czasu, a nie odstawiła go od kołyski. Indianki twierdziły, że inne pożywienie, mieszane z mlekiem matki, psuje je i szkodziniemowlęciu. Kiedy nadszedł moment wyjęcia dziecka z "kołyski", kobiety drążyły w ziemi otwór do wysokości klatki piersiowej dziecka, wyścielały go starymi gałganami i wsuwały tam malucha w pozycji stojącej. Stawiały przed nim kilka przedmiotów do zabawy. Dziecko mogło tam skakać i ruszać się, a matka dalej nie brała go na ręce, nawet jeśli był to syn najwyższego dygnitarza królestwa. 

       Kiedy małe zaczynało raczkować, ssało pierś klecząc znowu po to, by matka nie musiała brać go na ręce: jeśli pragnęło drugiej - kobieta podsuwała mu ją, również nie biorąc dziecka na ręce. Trzeba przyznać, że po porodzie kobieta była dla siebie jeszcze mniej czuła: myła się w strumyku lub w domu w zimnej wodzie, potem myła dziecko i zabierała się do gospodarstwa, jak gdyby nic się nie stało. Indianki rodziły bez akuszerek, których nigdy nie miały. Jeśli ktoś asystował przy porodzie, to czarownica nie akuszerka. Oto jakie były zwyczaje Indianek rodzących i opiekujących się dziećmi, niezależnie od tego, czy były bogate, czy biedne, szlachcianki, czy plebejuszki." 

     Ta relacja nie budzi mojego zachwytu, nawet jeśli opisuje pierwotną surowość życia w niezbyt sprzyjającym środowisku naturalnym, naśladując niejako naturalne przystosowanie zwierząt podporządkowane selekcji najbardziej odpornych osobników. 

    Oczywiście denerwują mnie matki, które pozwalają dzieciom wrzeszczeć w autobusie tak, że uszy puchną, albo babcie, które szukają dla pociech miejsca, nierzadko walcząc o nie, po to, aby same stać obok "króla" całymi godzinami. W pedagogice jest na to śmieszne określenie "pajdocentryzm" i jest to niestety plaga naszych czasów, ale i reakcja na wcześniejsze, nadmiernie represyjne i krzywdzące dziecko koncepcje wychowawcze. 

      Inkowie mieli też dość niepokojący zwyczaj składania w ofierze dzieci, ale zaszczytu tego mogły odstąpić jedynie dzieci z uprzywilejowanych, arystokratycznych rodów. Kult Słońca i światła miał swoje niewinne ofiary...