Tam, gdzie jest więcej słońca

   Podobno kiedy Goethe dotarł do Italii wielkie wrażenie wywarły na nim napotykane starożytne nagrobki.  W Rzymie groby znajdowały się przy drogach konsularnych i każdy, kto tamtędy przechodził, mógł czytać nagrobne napisy. Ja, choć tamtędy nie przechodziłem, mogę po wiekach dzięki pewnej książce zobaczyć je prawie na własne oczy. Odkurzyłem więc pewne epitafium:

     Vixi quemadmodum uolui; quare mortuus sum, nescio. 

     (Żyłem, jak chciałem. Dlaczego umarłem,nie wiem.)

        Skłania mnie ono mimo woli do jakiejś filozoficznej interpretacji. Ale inne mnie wzruszyło.

     Hic situs finita luce. 

     (Zgasły promień tu spoczywa.)

      To nie moje epitafia, jednak wyczuwam jakiś ich związek z mym życiem. Pytanie, dlaczego życie, z którego człowiek jest zadowolony, nagle się kończy, jest moim zdaniem ciekawsze, kiedy nie stawia się go jakiemuś bóstwu, ani nawet Naturze, ale samemu sobie i egzystencjalnej pustce. Zwykle pytamy, dlaczego kończy się czyjeś życie, kiedy opłakujemy piękno jakiegoś istnienia, które kończy się przedwcześnie i jest nam bliskie, albo widzimy dobroć osoby, której już pośród nas nie ma. Ale tu ktoś w imieniu zmarłego pyta o kres szczęśliwego życia. Nie wiadomo, jak długo żył zmarły, ani, czy w życiu doznawał cierpienia, ani jakim był człowiekiem. To okoliczność mniej istotna, ponieważ "żył jak chciał." Dziwi się tylko, że takie życie ma kres. Jak napisał pewien współczesny myśliciel: "Bez wolności przykro żyć." Ale oczywiście nasuwa się pytanie, czy żyć tak, jak chcemy, znaczy to samo, co być wolnym. Można mieć, co do tego sporo wątpliwości. "Nie wiem, dlaczego umarłem" może też znaczyć, że nie znał konkretnej przyczyny własnej śmierci. A może nawet prawie nie zauważył, że umiera. Ale ze względu na pierwszą część zdania nasuwa się interpretacja ogólniejsza. 

    Kiedy gaśnie promyk, zapada mrok...Jest tyle innych promieni, ale nic już nie wskrzesi umarłej nadziei. 

    Śmieję się czytając na nagrobku stuletniego aktora: "Tyle razy umierałem! Tak jednak nigdy." 

   Albo to: "...Wygrażam ręką bogu, co mnie stąd uniósł, choć niczym nie zawiniłam." Ale znów robi mi się smutno, kiedy czytam: "Tu leżę ja, Chin, a moja piękność z wyroków losu obróciła się w popiół." 

    Smutne są napisy na obrożach niewolnic, jak ten: "Cudzołożnica sprzedajna. Ujmij mnie. Uciekłam z Bulla Regia."