W gniewie i w lęku

      Wieczorem zaroiło się od ptaków,
które mają swą siedzibę w okolicznych
drzewach. A kiedy ptasia chmura 
unosiła się nad topolami, chciałem
ją sfotografować. Niestety w takich
sytuacjach w aparacie ukazuje się
jakaś podziałka i trudno zdjęcie zrobić. 
Zacząłem trochę złorzeczyć, a tu nagle
wyłonił się mój bliski znajomy i z 
uśmiechem, raczej chyba niezłośliwym,
trudno mi to było ustalić w mroku, 
powiedział, jakby mnie przyłapał na 
gorącym uczynku,  że potem te zdjęcia 
umieszczam na Facebooku.  
      Porozmawialiśmy trochę o różnych
naszych udręczeniach przez osoby
nieinteligentne, aroganckie i
nadużywające władzy i o tym, jak się 
przed tym skutecznie bronić. Na wrzask
jednej z nich, która mojemu znajomemu
(a może nawet przyjacielowi) dała się
również we znaki, odpowiedziałem 
krzycząc na nieposłuszny aparat. Nie
przypuszczałem, że kogoś spotkam w
scenerii tak niesamowitej. Ptaki były
o wiele głośniejsze niż ja. 
      Kiedyś terapeuta poradził mi, żebym
nie dusił w sobie negatywnych emocji,
jak to miałem w zwyczaju i wykrzyczał
je gdzieś wśród drzew.  To dobra rada,
ale jak się okazuje można czasem kogoś
spotkać...Ze trzydzieści lat temu w 
Puszczy Białej, po całym dniu spędzonym
na śledzeniu zwyczajów mrówek, usłyszałem
potworny, pijacki wrzask, jakiego nie
wydałoby z siebie żadne zwierzę.  A w tym
miejscu była tabliczka z napisem: "Ostoja 
dzikich zwierząt."  Wolałem nie spotkać
tego człowieka i udałem się w innym kierunku.
     Mój ojciec był niepoczytalny w gniewie. 
Przez całe życie stanowiło to dla mnie problem.
Wiedziałem, że jestem inny, podobny raczej 
do matki, która musiała ten gniew znosić, ale
niezwykle trudno było mi zbudować po okresie
dzieciństwa mą męską rolę tak, abym sam nie 
stawał się ofiarą. Napisałem nawet na temat
gniewu książkę. Zwykle cierpliwie znosiłem
różne życiowe sytuacje, ale ze trzy razy w 
życiu zdarzyło mi się eksplodować. Wybuchy
te na dziesięciostopniowej skali gniewu mego 
ojca oceniłbym na jakąś 6, a mimo to potem
ich żałowałem.  Gniew jest niszczącą siłą, ale
otamowywanie go sprawia często, że człowiek
chowa w sobie i pielęgnuje złość, która utrwala
się jako destruktywna postawa w postaci 
resentymentu, który zatruwa umysł i sprawia, 
że nie potrafimy czegoś drugiej osobie wybaczyć.    
Niemniej w gniewie należy zawsze pamiętać 
o skutkach, o tym, żeby niepotrzebnie nie 
ranić, ani nie wystawiać się na niebezpieczeństwo.  
Jak mówi pewien szacowny buddyjski tekst 
- jedna chwila gniewu może zniszczyć tysiąc
lat czułej miłości okazywanej bliskiej osobie.  
     Podobno ludzie pozwalają sobie na 
wybuchy gniewu wobec osób słabszych i od 
nich zależnych. W moim przypadku nie jest
tak. Kiedyś jakiś młodzieniec próbował
odebrać mi godność. Zareagowałem gniewem,
kontrolowanym na tyle, że mu "nie ubliżyłem"
(okoliczność niezwykle ważna dla policji),
ale z determinacją, a on niewiele brakowało, 
aby mnie zabił, ponieważ chyba trenował jakieś
sztuki walki. Nie był zresztą sam. Kasowali 
mnie potem we trzech, a ludzie jak to ludzie, 
na najbardziej ruchliwej ulicy miasta (w biały,
jak to się mówi, dzień), przechodzili obojętnie, 
gdy przyjmowałem precyzyjnie zadawane ciosy.  
Innym razem zaatakowany znienacka przez 
bandziora na przystanku autobusowym uderzyłem 
głową o beton. Zaatakował mnie podstępnie 
od tyłu, a po odejściu policji, którą ktoś 
powiadomił, wyznał, że zabiłby mnie, gdyby 
w tym miejscu nie było kamery. Czasem ludzie 
są tak naładowani frustracją, że zabiliby 
pierwszą napotkaną osobę. 
     Kiedy studenci mnie czymś zirytują,  
opowiadam im buddyjską bajkę o pewnym 
smoku, a potem atmosfera rozładowuje się. 
Jestem wobec nich bardzo wyrozumiały 
i przyjazny, ale zdarza się, że właśnie z tego 
powodu, zachowują się dość nieodpowiedzialnie
i nie można tego pozostawić bez jakiejś
reakcji.  Nie dlatego, że odczuwam osobistą
urazę, ale dlatego, że występuję wobec nich
w pewnej roli. Jeszcze się nie zdarzyło, abym
pamiętał coś studentowi i pozbawił go z tego
powodu dobrej oceny z zajęć. 
    Pewien smok bardzo lubił dzieci. A te
widząc jego nadzwyczajną łagodność, nie
czuły przed nim najmniejszego respektu
i po pewnym czasie zaczęły go targać
za uszy, podstawiać mu nogi i wkładać
kamienie do pyska. A wtedy smok, który 
długo to znosił, zaczął nagle zionąć ogniem
i dzieci przerażone pouciekały, zrozumiały
bowiem, że dręczyły kogoś znacznie od 
siebie potężniejszego, kto ani trochę się
ich nie boi.  Nie znoś czegoś zbyt długo,
żeby kogoś nie urazić i nie zranić, bo 
później będziesz musiał na niego zionąć
gniewem, mówi autor bajki. 
     W psychologii istnieje koncepcja tzw.
osób znaczących.  Osoba taka ma wpływ 
na nasze życie, sposób myślenia i reakcje
emocjonalne, a przede wszystkim na wzory
naszych zachować. Jedną z takich osób
znaczących był dla mnie dyrektor liceum,
do którego chodziłem w pierwszej klasie,
podczas pobytu w innym mieście. Był
on człowiekiem wielkiej dobroci i chociaż
nie mógł mi w niczym innym pomóc,
okazał mi wiele czułości i ludzkich uczuć
w trudnej dla mnie sytuacji.  Ale kiedy 
byłem u niego raz w domu trzęsły mu się
ręce i wkrótce po moim wyjeździe utopił
się w pobliskim jeziorze. Podobno kochał
bardzo swą żonę, ale ta nim pomiatała. 
Pożyczył jednak dla niej jakieś pieniądze,
a potem nie mógł w porę spłacić długu
i groziło mu, że starci posadę i środki
utrzymania dla całej rodziny. Jego najlepszy
przyjaciel odmówił mu pomocy mówiąc:
"Jeśli teraz ci pomogę, to będziesz tego
oczekiwał ode mnie zawsze." 
     W tym czasie młody ambitny polonista,
który budził przerażenie wśród uczniów,
podjął walkę, aby zostać dyrektorem tego
liceum. Nie wspominam go źle, bo kiedyś
przeczytał wszystkim opublikowany przeze
mnie w czasopiśmie wiersz i powiedział:
      - Wy tego nigdy nie zrozumiecie, 
osły i mroczki! - 
      Jego niski i potężny głos i zdolności
aktorskie, i nie pozostawiły obojętnym 
nawet opasłego i tępego Mosiołka, kolegi,
z którym siedziałem w ostatniej ławce, 
zerkając czasem na klasową piękność 
o nazwisku Stajniak.
      Kilka lat później próbowałem popełnić
samobójstwo w sposób, jakiego nauczył 
mnie dyrektor liceum. A w jakieś 20 lat
później napisałem dla niego krótki, ale
intymny i liryczny wiersz zatytułowany 
"Nauczyciel."  Porównuje on przeżycia
zakochanego do uczuć zwierzątka, które
odtrąca jego pani i kończy się słowami
"Przykro pieskowi, kiedy chodzą po nim
muchy."  Ten iwaszkiewiczowski motyw
(zła kobieta doprowadza do śmierci
pięknego i wrażliwego mężczyznę) 
nigdy się już w mej twórczości więcej nie
pojawił.  A napisałem ten wiersz w chwili,
kiedy osobiście czułem się szczęśliwy
w związku z najbliższą osobą. Jego na
pół tragiczny, a na pół żartobliwy ton, 
do dzisiaj mnie porusza...Po jakichś
następnych dziesięciu latach zacząłem
jednak nieco inaczej myśleć o tym 
samobójstwie. 
     Mówi się często, że samobójca zabija
się z lęku przed życiem...On być może
bał się, że najbliższa mu osoba zachowa 
się jeszcze bardziej podle, kiedy dowie się,
że nie spłacił długu, a społeczność go
potępi.  Ale, choć każde samobójstwo 
okrywa jakaś tajemnica, mam wrażenie, 
że w tym wypadku było ono aktem odwagi, 
jeśli nie ofiary i miało być potwierdzeniem 
jego uczuć wobec osoby, którą kochał, a 
dla której nie mógł już w swoim poczuciu  
dłużej żyć, ale także potwierdzeniem
wartości samej miłości.  
     Do nieco innego wniosku może  
prowadzić lektura listów samobójców.
W listach tych dość często pojawiał się
motyw, który dobrze wyrażają słowa:
"Ja ciebie tak kochałem (kochałam), ale 
ty nie kochałeś (nie kochałaś) mnie. 
Zobacz, ja teraz się zabiję, żebyś wiedziała
(wiedział),  jak bardzo cię kochałem."
Komentarz psychologiczny dość 
jednoznacznie widzi w takim motywie
samobójstwa chęć ukarania osoby 
niezdolnej już do odwzajemniania miłości.  
Ale przecież równie dobrze, a nawet z
większym prawdopodobieństwem
może często chodzić o ofiarę z życia i
potwierdzenie faktu, że miłość naprawdę 
istniała i była wartością najważniejszą,
najsilniej przeżywaną.   
      Jeśli to kara, to jest ona potencjalnie 
okrutna, bo pozostawia osobę ukaraną z 
poczuciem winy aż do śmierci, ale najczęściej  
jest nieskuteczna, ponieważ osoba ta jest już 
zobojętniała, albo pełna nienawiści i może się 
nią nie przejąć, albo w ogóle nie dowiedzieć 
się o śmierci osoby, która podjęła tak 
dramatyczną decyzję. Poza tym, przekonanie, 
że kogoś bardzo kochamy, nie musi oznaczać, 
że druga osoba naszą miłość i troskę w ogóle 
zauważa i czuje. I nie musi to być koniecznie
jej winą. A karanie osoby którą się kocha
wydaje się przeczyć naszej miłości. Świadczy 
raczej o tym, że jej potrzebujemy.     
     Nasze poglądy na życie i jego wartość,
i na poszczególne zdarzenia życia, są 
zmienne, określone przez nastrój, a często
też przez przesądy, które podzielamy lub 
są wynikiem niedostatecznej wiedzy.
     Wpływ tego Nauczyciela był na
mnie w różnych okresach mojego życia 
różny. Najpierw popchnął mnie ku 
samobójstwu, tym mocniej, że osobą, 
która odmówiła mu pomocy był mój ojciec.
Później budził we mnie przede wszystkim
ogromne współczucie i zacząłem widzieć
w jego samobójczej decyzji lub impulsie
wyraz słabości ducha i nadwrażliwości,
choć istniały też jej uwarunkowania
bardziej racjonalne: W małym stosunkowo 
mieście i dość konserwatywnym środowisku 
utrata posady dyrektora z takiego powodu 
mogła pozostawić go i jego rodzinę bez 
środków do życia.  Oczywiście jego śmierć
wcale tej sytuacji nie poprawiała, choć
wdowa i syn otrzymaliby jednak jakieś 
świadczenia...Upłynęło jeszcze trochę
więcej czasu i myślę o jego śmierci jako
o ofierze z życia, być może idealizując
ją. Mogę tylko powiedzieć, że był być
może najlepszym z ludzi jakich znałem.  
Czy jego dobroć była słabością, czy 
raczej siłą, trudno mi wyrokować.  Może
była połączeniem jednego i drugiego...
dzielności i paraliżującego lęku. W każdym
razie był to człowiek spragniony miłości       
i przyjaźni, które okazywał innym.
     Doświadczenie życia, nie tylko naszego
własnego losu, ale także losu innych ludzi, 
może nas czegoś uczyć, ale nie zawsze 
wiemy, jak z niego właściwie korzystać.
A kontrola nad gniewem, lękiem i innymi 
emocjami nie może być jedynie zewnętrzną 
kontrolą, przymusem, czy nawykiem. 
Jest raczej wynikiem wglądu we własną
psyche, także w naszą nieświadomość 
i poznania samego siebie...Tak, aby nawet
w gniewie i w lęku, móc pozostać sobą.
     Jest świt. Ptaki już rozproszyły się
i nie słychać ich gardłowego krzyku.  
Dzień nie będzie chyba zbyt jasny. 
Ale pogoda nie zawsze zależy od naszej 
własnej pogody ducha. Gdyby tak było
to parasol w porze deszczu i kropla
wody w upał nie byłyby nam potrzebne...